Inleiding

Mannen, door de wol geverfd!

Een wollen basketbal-trui uit 1910

Een iets luchtere variant uit 1915!

Het modebeeld in de eerste dagen na de uitvinding van het basketbal was ronduit conservatief. Mannen droegen driedelige pakken met slechtzittende dassen, vrouwen rokken tot aan de grond en blousen met hoge kragen. Uiteraard bepaald geen outfit waarin welke vorm van sport dan ook kon worden gespeeld, dus werden voor het sporten in het algemeen en het basketballen in het bijzonder door de vroegste mannelijke en vrouwelijke basketballers tenues gedragen die afgeleid waren van het toen heersende modebeeld. Mannen droegen tijdens het sporten lange broeken met lange, dikke sokken daaroverheen en wollen truien met lange mouwen. Deze wollen truien werden gebreid op een speciale brei-machine waarop een bepaald soort patroon kon worden gemaakt dat bekendstond onder de naam 'jersey' een brei-techniek dat in het patroon ruimte toeliet om lucht door te laten en te kunnen meerekken met bewegingen. Daarmee is ook de herkomst van de naam 'jersey' verklaard, een term die alle mode-veranderingen in de laatste ruim honderd jaar heeft overleeft en nog steeds wordt gebruikt. Hoewel mannen, toen en nu, niet bepaald vooraan liepen als het om mode ging, waren ze wél een stuk verder dan vrouwen als het om functionaliteit van sportkleding ging en de mannelijke basketballer had -voor zijn doen- al snel door dat sporten in een trui met lange mouwen buitengewoon onaangenaam kon zijn. Al snel bedacht men dat daar veel beter een variant op het onderhemd, interlockjes genaamd, voor kon worden gebruikt. Hoewel nog steeds van wol, was het resultaat oneindig veel beter dan de oude truien. Ook wilden mannen áf van die lange, ongemakkelijke broeken en al snel stapten ze in kortere broeken. Eerlijk is eerlijk: deze meer 'naakte' veranderingen waren voor mannen véél gemakkelijker te realiseren dan voor vrouwen. In een tijd waar sportende (en dus ook basketballende) vrouwen op z'n best met een schuin oog werden bekeken en waar vrouwenkiesrecht hélemaal niet de gewoonste zaak van de wereld was, konden de vrouwen het zich in die beginjaren gewoonweg onmogelijk permitteren om alles maar uit te gooien en zich zoals de mannen te gaan kleden.

Bloomer-variant en Gibson-look

Koukleumen langs de kant in in het veld; een buiten op gras gespeelde
basketbal-wedstrijd door enkele kordate dames rond 1900.

De dames in die tijd, droegen in de regel lange jurken met daaronder enkelsokken, blousen met hooggesloten kragen en met lange mouwen die tot óver de polsen dienden te vallen, terwijl het geheel nog vaak werd afgemaakt met een sjaal om de nek. De basketballende vrouwen droegen, helemaal in het begin, een variant van de bloomer, dé onderkleding voor vrouwen in die dagen en rond 1850 ontworpen door Amelia Jenks Bloomer. Het waren korte katoenen shirts, loszittende, wijde en vaak bolle broeken, die aan de enkel vastgebonden werden. Echte sportschoenen waren er ook niet; er werd gespeeld op platte, leren en hoge schoenen die qua comfort natuurlijk lichtjaren achterliepen op de hedendaagse, moderne sportschoenen. Dat soort schoenen én het feit dat de houten vloeren van sportzalen destijds keurig met was werden opgepoetst en dus in de regel spiegelglad waren, zorgde ervoor dat veel spelers om de haverklap op hun achterste zaten. Dat de dames in de regel veel meer bedekt rondliepen dan de mannen, was overigens niet alleen maar een resultaat van de in onze ogen bekrompen tijdgeest, er was ook een meer praktischer reden. Omdat vrouwenbasketbal rond de eeuwisseling een -en laten we ons maar voorzichtig uitdrukken- zeer lage acceptatie-graad onder de gezagdragende burgerij (lees: mannen) had, werden nogal wat dames domweg de toegang tot gymzalen ontzegd door die arrogante kerels. Zo werd in feite getracht de helft van de mensheid te ontmoedigen om basketbal te spelen! De meest kordate dames trokken zich niets aan van dat verbod, zetten de heren -vaak letterlijk- opzij en trokken doodleuk de gymzaal in, maar een groot aantal vrouwen had geen behoefte aan conflicten en speelde dan maar gewoon buiten. De kleding moest daarop natuurlijk ook aangepast worden, vooral in de winter.

Een voor onze begrippen ongewone, maar zéér vermakelijke team-foto uit 1902 van het dames-team van het Smith College
Goed te zien zijn de hier beschreven outfits in de bloomer-variant. Let vooral op de puntige, leren "Pipo-schoenen" van de dame rechts!

Daarnaast droegen vrouwen donkere, lange kousen die door jarretels vast- én hooggehouden werden. Ook was het bij vrouwen de gewoonte om het haar omhoog en naar achteren vast te binden in een soort van Madame de Pompadour-stijl. Het geheel werd vervolgens in de regel afgemaakt met linten door het haar. Deze 'voorloper' van de hedendaagse paardestaart werd de "Gibson Girl"-look genoemd, naar het eerste vrouwelijke ideaalbeeld uit de mode-geschiedenis dat door de illustrator Charles Dana Gibson eind 19de eeuw werd uitgebeeld in zijn verhalen. De mannen hadden het met de haardracht, net zoals tegenwoordig, een stuk makkelijker. Kam er doorheen en klaar was je!

In de eerste jaren na het begin van de ontwikkeling van het basketbal begon men langzaam in te zien dat er aan dergelijke outfits weinig praktische voordelen en veel praktische nadelen zaten. Heel langzaam verdwenen de lange broeken en jurken om plaats te maken voor meer onthullende tenues. Voorzichtig werden de benen zichtbaar en voor mannen was dat, zoals eerder gememoreerd, iets gemakkelijker dan voor vrouwen. In 1917 introduceerde de Boston Rubber Shoe Company de legendarische Converse All Star sportschoen. Deze gymschoen domineerde de sportschoenen-business tot vér in de zestiger jaren en maakte in al die jaren deel uit van de standaard sport- en dus basketball-outfit. Pas in de loop van de jaren zestig werd afgestapt van de donkere en zwart-wit versies die al die jaren in de sportzalen te zien waren en kregen sportschoenen letterlijk meer kleur. Dat was zeker niet in de laatste plaats gedaan om ook de schoenen in lijn te brengen met de kleuren van de outfits, die in die periode ook steeds kleurrijker werden om je als club van andere clubs te onderscheiden.

De 'Roaring Twenties and Thirties'

In de roerige jaren 20, toen het algemene modebeeld voor zowel mannen als vrouwen sterk veranderde, werd ook de sportkleding meer en meer aangepast aan zowel dat veranderende modebeeld als aan de specifieke sport die in die outfit moest worden beoefend. Er vond een duidelijke verschuiving plaats voor zowel mannen als vrouwen, maar vooral die laatsten liepen af en toe zelfs voorop in de ontwikkeling van de basketbal-kleiding. Basketbal-tenues voor mannen bestonden in die tijd uit korte -maar nog steeds kniehoge- broeken en katoenen t-shirts, soms nog steeds met lange mouwen -voor de die-hards onze hen-, die ongetwijfeld nog steeds niet erg handig waren bij het schieten.

Speelsters van Rapidan, kampioen van Minnesota in 1928.
Duidelijk te zien zijn al de v-hals shirts die de dames droegen, hoewel de bloomer
in het ouderwetse Minnesota in die jaren, nog steeds niet was vervangen
door de toen al in opkomst zijnde korte broeken.

Vrouwen droegen in de twintiger jaren nog steeds bloomers, maar korter, minder bol en opzichtig en veel kleurrijker. Bovendien was de sjaal vervangen door een dunne doek die vaak al aan de outfit was vastgenaaid. Het materiaal van "Bloomers v2.0" was ook aan een veranderende opmars begonnen: wol werd steeds vaker vervangen door katoen, corduroy en heel soms al satijn. Ook droegen de dames, voornamelijk op gezag van de mannen, soms nog kniebeschermers, want basketbal spelen door vrouwen was nog steeds controversieel en áls die eigenwijze vrouwen dan tóch persé wilden spelen, dan was het credo: veiligheid voor alles! De sokken voor zowel de mannen als de vrouwen waren nog steeds lang, maar dunner en lichter van stof en moesten eerst helemaal opgetrokken worden tot aan het dijbeen, om vervolgens te worden teruggerold tot aan de knie.

De shirts die vrouwen in die jaren 20 en beginjaren 30 begonnen te dragen als aanvulling op de bloomer, werden "middy-tops" genoemd. Middy-tops waren blousen, die gebaseerd waren op de shirts die zeemannen destijds droegen. Ze werden, waar mogelijk, gewoon gekocht in winkels, zelf gemaakt door ijverige dames of gewoon geleend van familie-leden, vrienden of bekenden die terugkeerden uit de marine. Hoewel kleurenfotografie destijds nog in de kinderschoenen stond en er weinig kleurenfoto's uit die tijd bestaan, waren deze middy-tops buitengewoon kleurrijk gemaakt. Felle rode, oranje, groene, blauwe en soms goudkleurige shirts werden gecombineerd met kleurrijke sjaals en lange kousen. Die kleuren waren nagenoeg altijd gebaseerd op de school waarvoor de vrouwen uitkwamen, iets wat uiteraard ook voor de mannen gold.

Van bloomers naar échte tenues

Heren basketbal-outfit uit de jaren 30

De grootste verandering in die jaren twintig en dertig voor de vrouwen was echter het definitief inruilen van de wijde bloomers door korte broeken. Zéér tegen de zin van ouders en vaak ook de gemeenschap waarin ze leefden, begonnen vooral jonge meisjes en vrouwen korte broeken te dragen. De meiden zelf waren daar natuurlijk uiterst content mee; armen en benen waren nu veel vrijer om te kunnen rennen, passen en schieten. De zeemans-"uniformen" veranderden van een ronde hals naar een v-hals, terwijl de broekjes vaak strepen aan de zijkant hadden, terwijl de broeken zélf vastgemaakt werden met een riem. Kniehoge en enkel-sokken, die nog steeds afwisselend werden gedragen, werden daarnaast gestoken in steeds atletischer sportschoenen. Toch werden ook die lánge sokken gedurende de jaren 30 definitief ingewisseld voor een variant die een stuk korter was en in ieder geval de knie niet meer zo belemmerde. Gelukkig werden dus in de loop van de jaren dertig de broeken voor mannen en vrouwen echt kort en sommige teams droegen bijna speedo-achtige broeken! De shirts werden, voor zowel de mannen als de vrouwen, eindelijk volledig mouwloos, iets wat natuurlijk een grote verbetering was ten opzichte van die shirts met die onhandige, lange mouwen. De gaten in die mouwen waren echter nog steeds strak en klein en belemmerden feitelijk nog steeds in zekere zin de beweging van de speler. Niettemin kon eind jaren 30 het basketball-"kostuum", zoals dat toen nog steeds werd genoemd, vervangen worden door basketball-"outfit", met de nadruk op 'fit' (passend), een terechte naamswijziging!

WO II als katalysator

In het begin van de jaren veertig lag de ontwikkeling enige jaren stil nadat de Tweede Wereldoorlog uitbrak, Europa in brand stond en de Verenigde Staten in de oorlog betrokken werden. Maar aan het eind van de jaren veertig kwam er al snel meer 'bloot te liggen' en waren de basketbal-outfits, vooral voor vrouwen, nog meer veranderd. Ironisch genoeg werd die verandering juist door de Tweede Wereldoorlog in gang gezet. Door de betrokkenheid van de Verenigde Staten bij de Tweede Wereldoorlog werden veel mannen onder de wapenen geroepen, waardoor er aan het thuisfront een grote vraag naar arbeidskrachten ontstond. Deze leegte werd opgevuld door vrouwen, die niet alleen meer als verpleegster voor teruggekeerde, gewonde soldaten zorgden, maar bijvoorbeeld ook in de wapenindustrie kwamen te werken. Fabriekswerk dus, dat daarvóór altijd door mannen werd gedaan. Meer vrouwen op de arbeidsmarkt, meer vrouwen die geld verdienden en meer vrouwen die zelfs als kostwinner optraden, betekende dat ze een zekere economische macht begonnen te worden. De (financiële) onafhankelijkheid die vrouwen in de tweede helft van de jaren 40 begon te verkrijgen, begon zich te uiten op verschillende gebieden, met name op modegebied en dus, in het verlengde daarvan, ook op het gebied van de sportkleding.

Het satijnen tijdperk

Dé stof in de jaren 40 en 50 was het relatief dure satijn en de dames droegen satijnen tank-tops of blousjes met daaronder satijnen broekjes, die in de jaren 70 hotpants zouden worden genoemd, maar daar in de vijftiger jaren feitelijk al de voorloper van waren. De broeken werden overigens nog lang niet allemaal met elastiek geleverd; zowel mannen als vrouwen droegen uitbundig brede, nylon riemen om alles op z'n plaats te houden. De drie voorbeelden hieronder geven hier een fraai beeld van:

Drie satijnen outfits die vooral in de jaren 40 en 50 werden gedragen.

De drie satijnen basketbal-pakjes hierboven, die vrouwen tijdens en na na de de Tweede Wereldoorlog droegen, waren zeer kleurrijk en gemaakt van de beste kwaliteit satijn. Ook toen al liepen vrouwen mijlenver voor op mannen als het om modebewustzijn ging!
Links:
Het oranje pakje links werd gemaakt door de firma Goldsmith en werd gedragen door het Women's Army Corps, een reizend dames basketbal-team met vrouwen die overdags voor het leger werkten en 's avonds de gelegenheid kregen om overal in het land basketbal te spelen. In het Women's Army Corps werkten meer dan 150.000 vrouwen en zij waren de eerste vrouwen die niet als verpleegster in het leger werkten, maar ingezet werden in de militaire en industriële (oorlogs-)sector. Hoewel zowel het leger als het Amerikaanse publiek grote moeite hadden om vrouwen in militaire uniforms te zien rondbanjeren, waren vooral politieke leiders gedwongen om de Amerikaanse oorlogsmachine, die zich op twee fronten bezighield (Europa en Zuidoost Azië), aan de gang te houden en dat kon alleen gebeuren met behulp van vrouwen.
Midden:
Ook na de oorlog bleef de satijnen basketbal-outfit voor vrouwen erg populair. Het groene basketbal-tenue in het midden is van de Drake University uit Iowa en werd een zogenaamde 'midriff' genoemd, 'n pakje gemaakt uit één stuk en voor veel mannen uit die tijd zagen de dames hierin bijzonder appetijtelijk uit. Dat bewees wel het feit dat tijdens álle staats-toernooien die op de Drake University werden gehouden in de jaren veertig en vijftig, alle 40.000 tickets in al die jaren binnen no-time verkocht werden, inderdaad: vooral aan mannen!
Rechts:
Een fameus barnstorming vrouwenteam dat al sinds de jaren 30 buitengewoon succesvol door Amerika trok, waren de All American Redheads. Het kunstig gemaakte satijnen tenue rechts was een typische outfit van de Redheads, die bij voorkeur in dit soort pattriotische outfits speelden. De All American Redheads speelden zo'n 200 demonstratie-wedstrijden per jaar tegen mannenteams en mochten er heren onder ons zijn die daar lacherig over willen doen: de Redhead-dames wonnen gemiddeld 70% van die wedstrijden!

Revolutie vanaf de jaren 60

Theresa Grentz (r) van het
Immaculata College in het begin
van de jaren 60, in een outfit
die rechtstreeks vanaf de
tennisbaan lijkt te komen!

Hoewel satijnen outfits nog tot in de jaren zeventig werden gedragen, begon in de jaren zestig een kleine revolutie, want fabrikanten begonnen nu écht na te denken over comfort en de resultaten nu ook eens in de praktijk te brengen. Meeliftend op de sexuele revolutie in de jaren zestig en vroege jaren zeventig, waren fabrikanten plotseling veel gemakkelijker in het op de markt brengen van ultra-korte, strakke maar door de gebruikte stof veel comfortabeler zittende outfits voor met name vrouwen.

Er werden synthetische stoffen gebruikt, waardoor de shirts een stuk lichter werden en waaronder de huid van de speler veel beter kon 'ademen', terwijl de mouw-gaten van de shirts iets wijder werden en ook op die manier bijdroegen tot meer speel-comfort.

De brede riemen, die al die jaren toch wel erg in de weg konden zaten, werden vervangen door elastiek. De lange sokken waren in de zestiger jaren exit en vervangen door kortere sokken die alleen nog maar de kuit bedekten. Bij de Amerikaanse vrouwen heeft korte tijd nog de 'rokken-rage' gewoed, waarbij de dames tennis-achtige rokken droegen, die uiteraard zeer comfortabel waren. Deze outfit is weliswaar ook naar Europa overgewaaid, maar is daar nooit echt aangeslagen. In Europa droegen de meeste vrouwen de op dat moment heersende mode in basketbal-kleding en werd de Amerikaanse rokken-rage in de meeste landen geen succes.

Groeiende merchandising

Anne Donovan in een
typische jaren 70 outfit

Vreemd genoeg ging het in de jaren zeventig voor wat betreft die sokken weer de andere kant op; de korte enkelsokken werden weer vervangen door lange, kniehoge sokken of vanaf de rand aangevuld met lange kniebeschermers. De schouderbandjes van shirts werden langer, terwijl het shirt zélf korter werd, evenals de broeken, zowel voor de mannen als de vrouwen.

Daarnaast kwam in de jaren zeventig de hoofdband sterk in opkomst, al was dat destijds niet een uitvloeisel van de jongerencultuur, zoals dat veel meer in de latere jaren tachtig was, maar simpelweg vanwege een veel praktischer reden: om het zweet van het voorhoofd op te vangen. Ook kwam in de jaren zeventig het fenomeen rug- of spelersnummer -veel meer nog dan in de jaren daarvoor- in opkomst. Doordat méér basketbalwedstrijden vaker op televisie werden uitgezonden en vaker als wedstrijdverslagen in kranten werden opgenomen, was de behoefte bij pers én publiek sterk aanwezig om te weten wie men zag spelen, wie die perfecte pass gaf en vooral wie er scoorde. Niet alleen de hoogste teams hadden spelersnummers op rug en borst, dit werd óók doorgevoerd in alle geledingen en leeftijdscategorieën. Topspelers en -speelsters werden steeds vaker geassocieerd met het nummer waarin men speelde en kledingfabrikanten kregen, met name in Amerika, al heel voorzichtig te maken met de vraag vanuit het publiek om óók een shirt met dat specifieke nummer te kunnen kopen. De sportoutfit-industrie werd dus vooral in de jaren zeventig nog meer volwassen en begon van een miljoenen- naar een een echte miljarden-industrie te groeien.

De commerciële explosie

Orginele Air Jordans

In de jaren tachtig kwam daar nog de revolutie van de sportschoen bij. Bedrijven als Nike, Reebok en Adidas begonnen bekende sporters met kleding te sponsoren en zelfs artikelen aan de naam van de sporter te verbinden. Met name sportschoenen zijn daar, ook nu nog, een voorbeeld van. Door bekende sporters als uithangbord van het bedrijf vast te leggen, begonnen fans zich steeds meer met de speler en/of de club te identificeren. In dat nieuwe jeugdbeeld pasten sportschoenen natuurlijk perfect en vooral Nike deed met de Nike Air Jordan en ikoon Michael Jordan als aanjager goede zaken. Het bedenken, ontwerpen en fabriceren van sportschoenen werden bijna wetenschappelijk uitgevoerd. Ook werden de outfits nóg kleuriger en nog veel meer aangepast aan clubkleuren en -logo. Bovendien werden regelmatig nieuwe outfits geintroduceerd, zodat met name de knotsgekke fans deze sets konden kopen en er gewoon op straat in konden lopen, tesamen met de Air Jordans.

Bijdrage aan populariteit

Lauren Jackson

In de jaren negentig en later ontwikkelde de sportkledinglijn zich verder en vooral het basketbal was na die commercieel succesvolle jaren tachtig dé sport geworden waaraan de jeugd zich optrok. De verschuiving van basketbal-kleding naar ook de straat zorgde voor een toenemende populariteit van het basketballen en dan niet alleen in Amerika, maar wereldwijd werd door een jongeren-subcultuur een geheel nieuwe vorm van kleding gedragen, niet alleen in de zaal, maar zeker ook op straat.

Lange, wijde shirts van licht, vocht-absorberend materiaal, waarbij de nek van het shirt afwisselend rond of in een v-hals is aangezet en lange, wijde broeken met de pijpen bij voorkeur tot óver de knieen en het kruis bij voorkeur daar ergens tussenin. Kleuren en logo's zijn in deze jaren alleen nog maar méér bepalend voor het ontwerp van sportkleding geworden.

Op de foto hiernaast zie je Lauren Jackson in een strak gesneden outfit namens Australië in een interland tegen Candace Parker van Amerika. In Australië ontwikkelde de sportkleding-lijn zich in een opvallende tak. Om de sport vooral onder de jeugd te promoten, werd voor het nationale damesteam 'n uit één stuk, strak gesneden outfit ontworpen en sloeg enorm aan Down Under en bewees eens te meer dat basketbal-outfits een méér dan gemiddelde bijdrage kunnen leveren aan de populariteit van de sport.

Geen gezicht in 2008?

Seimone Augustus (in september 2008...)

Ook in het nieuwe millenium is de ontwikkeling van de basketbal-outfit onverminderd door gegaan. In 2007 kwam Adidas voor de gehele dameslijn van de WNBA met een revolutionair ontworpen basketbal-tenue op basis van de ClimaCool- en de daar van afgeleide ClimaLite-techniek. Deze technologie, die voor meerdere sporten is ontworpen en een complete kleding- en schoenen-lijn beslaat, maakt het mogelijk om de lichaamstemperatuur van de sporter te reguleren door warmte en zweet van het lichaam weg te leiden.

Met ventilatie-kanalen in een driedimensionaal geweven stof blijft de temperatuur van de sporter op peil en, marketing-taal of niet, er wordt zelfs beweerd dat een atleet in een dergelijke outfit zelfs béter 'op temperatuur' blijft dan in adamskostuum... Hoe dan ook, op de foto hiernaast, met daarop WNBA-speelster Seimone Augustus, is deze kledinglijn te zien.

Wat er in de volgende tien of twintig jaar te verwachten is op dit gebied, weet niemand, maar één ding lijkt al bij voorbaat zeker te zijn: de outfits die we nu, anno 2008 kennen, zullen in 2028 volslagen belachelijk gevonden worden, net zoals wij de basketballers uit de jaren 80 met die strakke, korte broeken tegenwoordig geen gezicht meer vinden. Dat wordt dus nog lachen over twintig jaar...

28 september 2008

Bronnen: thewbl.com, daughtersofthegame.com, Wikipedia.org, press.adidas.com
Samenstelling en vertaling: Webmaster BV Hoofddorp