Inleiding

Promotor en regelneef

Als geboren promotor en organisator vormde Eddie Gottlieb in 1918, nog geen twintig jaar oud, een team dat voornamelijk uit Joodse spelers bestond, de Young Men’s Hebrew Association, dat enkele jaren later overging in de South Philadelphia Hebrew Association (SPHA), een Joodse, sociale ontspanningsvereniging die de team-uniformen voor het team aanschafte en betaalde en in feite als sponsor voor het team optrad. Het team, dat kortweg de SPHA's werd genoemd, liep drie jaar lang met "SPHA's" in Herbreeuwse letters op de borst en toen de SPHA na drie jaar stopte met het betalen van outfits, bleef het team gewoon doorspelen met de naam "SPHA's" op het shirt.

Gratis (voor) meisjes...

Net als vandaag, was een basketbalwedstrijd in die tijd een sociale gebeurtenis, zoals dansen dat ook was. Sterker nog: basketballen en dansen werd in de regel in dezelfde zaal gedaan. Basketballers zochten een zaal om te spelen, danshal-eigenaren konden die paar extra centen wel gebruiken, dus die deal was snel gemaakt, al lang voordat Gottlieb zich ermee begon te bemoeien. Maar Gottlieb was niet alleen speler, maar zeker ook zakenman en combineerde beide zaken op een slimme en zeer effectieve manier. Wat was er namelijk leuker voor een zaterdagavond-date met een meisje, bedacht hij zich, om éérst naar het basketballen met haar te gaan, om de avond samen af te sluiten op de dansvloer? Hij besloot om meisjes en vrouwen gratis toegang te geven voor de wedstrijden, want zonder meisjes kon er na afloop moeilijk gedanst worden. De meiden vonden het allang prima, omdat alles wat gratis was in die barre tijden allang mooi meegenomen was. En de jongens? Die hadden er al helemaal geen enkel probleem mee om een kaartje te moeten kopen, met de zekerheid dat het ná de wedstrijd wemelde van de dansbare dames!

Bloeitijd

De SPHA's werden al snel een van de sterkste teams van de Oostkust van de Verenigde Staten. Het team begon zijn wedstrijden te spelen in de Philadelphia League en won daarin twee opeenvolgende kampioenschappen, alvorens deze league omviel. Daarna sloten de SPHA's zich aan bij de Eastern League, die nog in hetzelfde seizoen failliet ging. Toen vond Gottlieb het welletjes en besloot alle wedstrijden zelf maar te organiseren voor hem en zijn medespelers. Hij organiseerde zonder problemen een hele rits aan demonstratie-wedstrijden tegen teams uit New York’s Metropolitan League en uit de American Basketball League (ABL), die in het seizoen 1925-1926 was opgericht en de eerste grote, professionele basketbal-competitie van de Verenigde Staten was.

De SPHA's wonnen in datzelfde seizoen '25-'26 vijf van de zes wedstrijden tegen ABL-teams. Het verloor alleen van de topclub uit die league, de Cleveland Rosenblums. Vervolgens versloegen de SPHA's in een best-of-three de twee sterkste barnstorming-teams uit de beginjaren van het basketbal: de New York Original Celtics en de New York Renaissance Five (de Rens), een prestatie van formaat. Binnen zes weken won Gottlieb's SPHA negen van de elf wedstrijden tegen de sterkste basketbal-teams van Amerika.

De Philadelphia Warriors

In de twee daaropvolgende jaren stortte de onvermoeibare Gottlieb zich op 'n tweede team, de Philadelphia Warriors, die in het seizoen 1926-1927 tot de ABL toetraden. Hij haalde twee ster-spelers van de SPHA's, Chick Passon en Stretch Meehan, naar de Warriors en won met dat team in die twee jaar zo'n beetje alles wat er te winnen viel. Versneld door de Grote Depressie van eind jaren 20, begin jaren 30, sloot de ABL in 1931 zijn deuren om in 1933 na twee jaar weer van start te gaan als een kleinere, meer regionaal opererende league. De basketbalclubs die in deze reincarnatie van de ABL speelden, waren voornamelijk te vinden in kleinere zalen en dansgelegenheden, een beetje zoals ze dat eind jaren 10, begin jaren 20 ook deden.

Verjongingskuur

In de tussentijd was Gottlieb al vanaf 1929 begonnen om de SPHA's te vernieuwen en bouwde het team vanaf dat jaar op met nieuwe, jonge talenten. Toen de ABL in 1933 weer in een afgeslankte vorm begon, waren de vernieuwde en verjongde SPHA's ook van de partij. En hoe! Ze wonnen drie van de eerste vier ABL-kampioenschappen en in totaal zeven kampioenschappen in de eerste 15 jaar. De SPHA's bestonden uiteindelijk 31 jaar, totdat Gottlieb in 1949 te druk was met de nieuwe Basketball Association of America en zijn team uiteen viel.

Rijp voor de commercie

In de lente van 1946 vierden de Verenigde Staten het einde van de Tweede Wereldoorlog, die formeel in september 1945 voorbij was en deze vrede bracht de bevolking twee zaken die onweerstaanbaar tot elkaar aangetrokken en met elkaar vebonden zijn: vrije tijd en geld. Tijdens de oorlogsjaren werd er in Amerika uiteraard wel gewoon gebasketbald, maar lang niet zo vaak als vóór de oorlog, want veel spelers waren simpelweg onder de wapenen geroepen. In de voorafgaande tien jaar was daarom het basketballen op highschools en vooral op universiteiten immens populair geworden en met dát gegeven, tesamen met de terugkeer van veel spelers van het front, leek het basketballen als geheel rijp te zijn voor een definitieve doorbraak naar het grote, nationale publiek.

IJshockey als voorbeeld

Het probleem om dit te bereiken was alleen, dat het basketbal -in tegenstelling tot bijvoorbeeld de National Hockey League- geen landelijke, allesomvattende competitie had. De National Basketball League (NBL) bijvoorbeeld, claimde in naam 'nationaal' te zijn, maar opereerde feitelijk voornamelijk in het Midwesten van de Verenigde Staten en trok nauwelijks de aandacht en belangstelling van de grote basketbalsteden aan de Oostkust als New York, Philadelphia en Boston. Deze steden waren bijna 50 jaar alleen maar bezig met onderlinge barnstorming-teams en al dan niet tijdelijke competities, de zogenaamde 'fly-by-night leagues'. De eigenaren en promotors van clubs uit deze steden roken grote commerciële kansen en zochten naarstig naar mogelijkheden om hun speelschema's uit te breiden. In 1946 kwamen een heleboel dikke sigaren tesamen in New York en in die dikke walm van sigarenrook richtten ze de Basketball Association of America (BAA) op, met elf deelnemende teams. Er werd een competitie opgezet, die was afgekeken van de National Hockey League, met 60 wedstrijden in een seizoen, gevolgd door play-offs.

Kaartjes op straat

Van die elf orginele teams zijn er vandaag de dag nog steeds drie teams over: de Boston Celtics, de New York Knickerbockers (nu de New York Knicks) en de Golden State (toen Philadelphia) Warriors. Gottlieb was weliswaar de coach en general manager van de Philadelphia Warriors, maar was beslist niet te beroerd om het team eigenhandig financieel boven water te houden tijdens de roerige eerste jaren van de BAA en NBA. Naast het coachen en managen van het team, stond Gottlieb persoonlijk op de hoek van de straat met flyers om wedstrijden van zijn Warriors te promoten en tegelijkertijd eigenhandig kaartjes te verkopen op straat en aan de zaalingang.

Winst, maar ook verlies

Gottlieb coachte de Warriors negen seizoenen lang, van 1946-47 tot en met 1954-55, waarin hij een winst-verlies serie opbouwde van 263 om 318 wedstrijden met een 15-17 serie tijdens de play-offs die hij in die jaren met zijn team speelde, een team dat illustere namen als Paul Arizin en Neil Johnston voorbracht. De Warriors behaalden een .500 of méér winstpercentage gedurende vier van de eerste zes seizoenen, maar in Gottlieb's laatste drie seizoenen kwam zijn team onder dat percentage en wist zich geen enkele keer meer voor de finale van de play-offs te plaatsen.

Debutanten-kampioen

Zijn enige kampioenschap als coach behaalde Gottlieb meteen in het eerste BAA-seizoen, in 1946-1947. Aan de hand van "Jumping Joe" Fulks, die met een gemiddelde van ruim 23 punten de topscoorderslijst in dat seizoen aanvoerde, eindigden de Warriors in 1947 in het reguliere seizoen op de tweede plaats, met een winst-verlies serie van 35-25, áchter de nummer één, de Washington Capitols. In de play-offs versloegen de Warriors achtereenvolgens de New York Knickerbockers en de St. Louis Bombers en in de finale de gerenommeerde Chicago Stags. Ook het tweede BAA-seizoen (waarin vier teams van het jaar daarvóór niet meer terugkeerden, terwijl er slechts één team bij kwam), ging alles in eerste instantie voortvarend voor de Philadelphia Warriors; ze eindigden met één wedstrijd meer gewonnen nét boven New York, hobbelden tijdens de play-offs door tot in de finale, maar moesten ten slotte in zes wedstrijden buigen voor de eerder genoemde debutant in de BAA dat seizoen, de Baltimore Bullets.

Huwelijk van een vrijgezel

In het seizoen 1949-1950 fuseerden de BAA en de NBL en werd de NBA geboren, een huwelijk waarbij "Eddie the Mogul", zoals hij inmiddels ook bekendstond, een belangrijke rol speelde, maar zelf nog steeds vrijgezel was... Het was ook een seizoen waarin het verval van de Philadelphia Warriors intrad; in de drie daaropvolgende jaren, wisten de Warriors weliswaar de play-offs te bereiken, maar wisten ze in die drie jaar geen enkele play-off wedstrijd te winnen. Als eigenaar van de Warriors had hij enkele jaren later echter wél weer succes en won Gottlieb in 1956 de NBA-titel.

Eigenaar en spelregelbaas

Gottlieb was er persoonlijk bij betrokken, toen hij Warriors-eigenaar Pete Tyrell hielp om de club de nieuwbakken BAA in te loodsen. In 1952 kocht hij de club van Tyrell voor $25.000 en mocht hij zich eigenaar van het team noemen. Als voorzitter van de Reglementen-commissie van de NBA (een duo-baan die tegenwoordig wat moeilijker zou liggen), was hij 25 jaar lang betrokken bij en soms zelfs hoogstpersoonlijk verantwoordelijk voor verreweg de meeste nieuwe spelregels. Hij was het die het idee van een 24-seonden schotklok, dat werd ingediend door Syracuse Nationals-eigenaar Danny Biasone, er doorheen drukte en hielp verfijnen, terwijl hij ook een belangrijke stempel drukte op de nieuwe regel die een bonus vrije worp gaf bij de zesde teamfout in één kwart.

Deze en nog veel meer nieuwe regels vormden zonder enige twijfel het geraamte voor snellere en meer opwindendere wedstrijden en waren van groot belang voor de groeiende populariteit van het spel, maar zeker ook coor het succes van de NBA zélf. Gottlieb was verantwoordelijk voor meer spelregelwijzigingen in het professionele basketbal dan enig ander in de geschiedenis van het basketbal en hij werd tot op hoge leeftijd geraadpleegd, als men niet meer wist waarom een bepaalde regel destijds was ingesteld of juist was afgeschaft.

Eigen 'volk' eerst...

Dat Gottlieb bij sommige nieuwe spelregels de belangen van 'zijn' Philadelphia Warriors -laten we zeggen- niet uit het oog verloor, werd hem dan ook vaak in stilte vergeven, bijvoorbeeld toen hij eind jaren 50 de 'territorial draft'-regel er persoonlijk doorheen drukte. De Territorial Draft-regel gaf (en geeft) een team het recht om een lokale college- of high school-speler te selecteren in de Draft, in ruil voor het recht op een eerste-ronde pick van de jaarlijkse Draft. Deze regel was destijds voor de Philadelphia Warriors bijzonder voordelig, want op die manier kwam het team aan een speler die achtereenvolgens via de Overbrook High School, de universiteit van Kansas en de Harlem Globetrotters in 1959 aan de Warriors toeviel: Wilt Chamberlain. Gottlieb had het allang goed gezien en anticipeerde daarop via zijn invloed binnen de commissie: Chamberlain naar binnenhalen zou volgens hem een gouden greep zijn en dat was ook zo. Al in zijn eerste seizoen werd Chamberlain als rookie topscoorder in punten en rebounds en hielp hij de Warriors aan een 49-26 serie, terwijl hij de ploeg later nog vier keer naar de play-offs schoot.

Promotie aan de Westkust

Voorafgaand aan het seizoen 1962-1963 verhuisden de Warriors naar San Fransisco aan de Westkust. Gottlieb, die de club 10 jaar eerder nog voor 25.000 dollar kocht, verkocht het team met een méér dan aardige winst voor 600.000 dollar aan een credit card-maatschappij, die zelf 'n derde van de aandelen behield en de rest aan een groep zakenmensen uit de San Fransisco Bay Area (het gebied in en rondom San Fransisco) verkocht. De verhuizing kwam twee jaar nadat de Minneapolis Lakers ook westwaarts, naar Los Angeles, waren verhuist. Beide verhuizingen waren een mijlpaal van het basketbal in het westen van de Verenigde Staten, want ze openden de Amerikaanse Westkust definitief voor professioneel basketbal.

De hele NBA in één tas

Gottlieb bleef na de verkoop van z'n team nog twee jaar bij de San Francisco Warriors in dienst, totdat hij in 1964 met pensioen ging. Dat was echter betrekkelijk, want ondanks dat zijn rol bij de Warriors in San Fransisco uitgespeeld was, bleef zijn rol bij de NBA cruciaal. Het maken van het NBA wedstrijdschema werd geheel en alleen zijn taak en in die tijd werd weleens gekscherend gezegd dat Gottlieb de hele NBA in z'n aktetas had zitten. In de maanden juli en augustus sloot hij zich op in z'n kantoor achter een stapel papier, om daar na twee maanden uitgeput, en met wallen onder z'n ogen die in de Middeleeuwen goed voor stadrechten geweest zouden zijn, weer uit tevoorschijn te komen met het nieuwe speelschema voor het komende NBA-seizoen. Het maken van het jaarlijkse NBA speelschema zou hij tot kort voor zijn overlijden, in 1979, blijven doen. Waar andere sportbonden het complexe speelschema allang op een geautomatiseerde wijze lieten uitvoeren, bleef Gottlieb hardnekkig alles in zijn kantoortje uitrekenen en pas voorafgaand aan het seizoen 1978-1979, en zéér tegen zijn zin in, gaf hij het stokje over aan de software.

Gottlieb bleef zijn hele leven een verstokte vrijgezel en bleef in dienst van de NBA tot aan zijn dood in 1979. Hij was met recht één van de pioniers van het professionele basketbal in de Verenigde Staten. Hij hield van basketbal en misschien, zo schreef in 1980 een journalist van de New York Times vlak na zijn dood, was er wel niemand die zóveel van basketbal hield als Edward Gottlieb.

Nou ja, afgezien van het gemiddelde BVH-lid dan...

27 december 2008

Bronnen: findagrave.com, hoophall.com/halloffamers/bhof-ed-gottlieb.html, basketball-reference.com/coaches
Samenstelling en vertaling: Webmaster BV Hoofddorp